* غلام حسین نظری

 1 -مقدمه

در این نوشته سعی بر آن است افغانستان از دید زمین شناسی بررسی گردد، بدین منظور سعی شده است در ابتدا یک پیش زمینه و معرفی اجمالی از افغانستان صورت گیرد و همچنین علم زمین شناسی نیز تعریف شود تا آشنایی بیشتری با زمین شناسی و همچنین افغانستان صورت گیرد.

در مطالب آورده شده سعی شده است پیشینه ای از فعالیتهای زمین شناسی که در افغانستان صورت پذیرفته نیز ارائه گردد و به صورت بسیار کلی به پدیده های زمین شناسی که ساختمان پیچیده کنونی افغانستان را بوجود آورده اشاره شود.

2 - آشنایی کلی با افغانستان و علم زمین شناسی

2-1 دورنمایی از افغانستان:

موقعيت: جنوب آسيا، شمال و غرب پاكستان، شرق ايران

مختصات جغرافيايي: E00 65، N00 33

مساحت: مساحت كل آن 652،000 كيلومتر مربع مي باشد و مساحت آب هاي آن 0 مي باشد. اين كشور در مقايسه با تگزاس كمي كوچكتر مي باشد.

مرزها:

مرز اين كشور5529 كيلومترمي باشد، كه از اين مقدار 76 كيلومتربا چين، 936 كيلومتر با ايران،

2430 كيلومتربا پاكستان، 1206 كيلومتر با تاجيكستان، 744 كيلومتربا تركمنستان و 137 كيلومتربا ازبكستان مي باشد (شکل 1).

اين كشور محصور در خشكي بوده و مرز ساحلي ندارد.

آب و هواي آن خشك تا نيمه خشك با زمستان سرد و تابستان گرم مي باشد.

ناهمواريها:

اغلب از كوههاي ناهموار تشكيل شده و شامل دشت هايي در شمال و جنوب غرب نيز مي باشد.

پايين ترين نقطه آن آمو دريا با ارتفاع 528 متر و بلندترين نقطه آن 7485 متر در كوه نوشك واقع در هندوكش مي باشد.

منابع طبيعي:

گاز طبيعي، نفت، مس، كروميت، تالك، باريت، سولفور، روي، آهن، نمك، سنگهاي قيمتي،طلا و...

شکل 1: نقشه جغرافیایی افغانستان

2-2 تعریف زمین شناسی:

زمین شناسی مطالعه زمین و تاریخ حوادث زمین است. زمین در طول میلیون ها سال شاهد حوادث گوناگونی بوده که آثار آن امروزه به صورت برجستگی ها، آتشفشان ها، دشت ها، دریاها، رودخانه ها و آثار موجودات زنده قدیمی جلوه می نماید و زمین شناس را به مطالعه، دقت و سپس تفکر و تفسیر وا می دارند اگر چه اغلب پدیده های حاضر کلیدی برای فهم پدیده های گذشته زمین است (لایل)، ولی تفسیر دقیق این وقایع حاضر خود مستلزم شناسایی اصول علوم پایه از قبیل: بیولوژی، فیزیک، شیمی و ریاضی است که با کاربرد تکنولوژی جدید مانند عکسهای هوایی، تصاویر ماهواره ای و سیستم های رایانه ای، میدان عمل وسیعی در جامعه پیدا می کند ]معتمد، 1379[.

با اهمیتی که امروزه زمین شناسی در شئون مختلف اقتصادی، کشاورزی، صنعتی، شهر سازی و پیش بینی حوادث و محیط زیست و غیره پیدا نموده و با گسترشی که اطلاعات بشر از زمان ارسطو تا کنون در این علم حاصل کرده است شعب مختلف و متنوعی از زمین شناسی پیدا شده است.

3 - کلیات زمین شناسی افغانستان

3-1 تاریخ مطا لعات زمین شناسی در افغانستان:

هرچند تاكنون مطالعات زمين شناسي جامعي در افغانستان صورت نگرفته است اما از لحاظ تاريخي افغانستان داراي شهرت ز يادي در داشتن معادن و منابع غني مي باشد. از دوران باستان در بدخشان لاجورد، طلا ونمك و در قندهار و كابل و... مس و آهن استخراج مي گرديد. در قرون وسطي و در اوايل قرن 20 نيز طلا در منطقه مقر، نقره و زمرد در پنجشير، معادن متعدد آهن و ساير فلزات در نقاط مختلف و همچنين ذغال سنگ، نفت وگاز و... در مناطق مختلف كشور کشف شده است.

اولين بار زمين شناسان انگليسي (گريس باخ و هايدن) در افغانستان مركزي و شمالي مشاهداتي انجام دادند و بعد ها زمين شناسان فرانسوي، (فيورون و همكاران) در سالهاي 1926-1951 مناطقي در اطراف كابل را نقشه برداري زمين شناسي نمودند. در دهه 1950 با تاسيس رياست تفحص نفت و گاز مرحله مهمي از مطالعات زمين شناسي افغانستان آغاز شد. در 1958 زمين شناسان افغاني با همكاري كارشناسان روسي جستجو براي كشف نفت و گاز طبيعي را با موفقيت به پايان رساندند. در اين مطالعات براي اولين بار ساختار زمين شناسي منطقه با تهيه نقشه هاي زمين شناسی همراه شد. در سالهاي 1958 تا 1961 زمين شناسان فرانسوي (منزيه و لاپاران) حوالي كابل را نقشه برداري نمودند و از 1959 زمين شناسان آلمان غربي به كمك عكسهاي هوايي كار تهيه نقشه زمين شناسي تمام نيمه جنوبي کشور را (با مقیاس 1:1000000) آغاز نمودند. در 1963 رياست "تفحص مواد مفيده جامد" تاسيس شد كه در 1965 به رياست ”جيولوجي و معادن“ تغير نام يافت .در اين رياست با همكاري زمين شناسان روسي، اكتشاف، ارزيابي و تخمين ذخاير معدني ذغال سنگ، سنگ آهن، طلا و لاجورد آغاز گشت. در نتيجه همين تفصحات معادن بزرگي همچون  "معدن آهن حاجيگك" در منطقه باميان و حوزه بزرگ ذغال سنگ از پلخمري در شمال تا نزديكي هرات در غرب و مواد با ارزش دیگر همچون: باریت، بریلیم و غیره کشف گردید.

از 1965 مطالعات زمين شناسي وسيع و مهمي در مورد اكتشاف مواد معدني مهمي چون سرب ، روي، مس، طلا، باريت، ابرك، سولفور، فسفريت ها، سينابر، ذغال سنگ، آبهاي معدني، نمك طعام و مواد ساختماني صورت گرفت. در 1973 ارزيابي جديدي در مورد معدن بزرگ "اراگونيت" در حاشيه جنوب غربي كشور و معادن مهم باريت در شمال هرات مورد اكتشاف قرار گرفت. در 1974 در منطقه لوگر (جنوب كابل) کمر بند مس دار بزرگی (مس عینک) کشف شد.

مهمترين مطالعات زمين شناسي افغانستان با تهيه نقشه زمين شناسي سراسر افغانستان در مقياس 500000 :1 و همچنین تهیه نقشه تکتونیکی کشور در دهه 1970 به انجام رسید.

از 1976 تا اوايل دهه 80 گزارشات و مطالعات قبلي به صورت كتابها و مقالات متعددي منتشر شده، از جمله "تكتونيك افغانستان" اثر و.ا.سلاوين (1976)، جيولوجي افغانستان اثر ولفارت و ويتكينت (1980) و "جيولوجي و مواد معدني افغانستان" كه توسط يك تيم روسي و افغاني به دنبال تهيه نقشه سراسري زمين شناسي افغانستان تدوین و به زبان روسی و انگلیسی در مسکو به چاپ رسید (1980).

در دهه 80 با تشديد جنگ ها در افغانستان مطالعات زمين شناسي عمده و سراسري متوقف شد، ولي كارهاي پراكنده و موردي مخصوصا روي معادن كشف شده و بزرگ نزديك به مركز كشور توسط متخصصين روسي دنبال گرديد اما نتايج اين مطالعات در دست نيست و احتمالا در روسيه بايگاني شده است. در دهه 90 كار هاي زمين شناسي به كلي تعطيل شد و ساز مان زمين شناسي و معدن افغانستان در اثر جنگ آسيب جدي يافت. تنها در 1995 گريباورساكس (جواهر شناس آمريكايي) با همكاري بونيتا چمبرلن كتاب جالب "سنگهاي قيمتي افغانستان" را منتشر نمودند كه در واقع جديد ترين اثر قابل توجه در زمينه زمين شناسي و مواد معدني اين كشور مي باشد.

در دهه 80 با تشديد جنگها در افغانستان مطالعات زمين شناسي عمده و سراسري متوقف شد، ولي كارهاي پراكنده و موردي مخصوصا روي معادن كشف شده و بزرگ نزديك به مركز كشور توسط متخصصين روسي دنبال گرديد اما نتايج اين مطالعات در دست نيست و احتمالا در روسيه بايگاني شده است. در دهه 90 كار هاي زمين شناسي بكلي تعطيل شد و ساز مان زمين شناسي و معدن افغانستان در اثر جنگ آسيب جدي يافت. تنها در 1995 گريباورساكس(جواهر شناس آمريكايي) با همكاري بونيتا چمبرلن كتاب جالب “سنگهاي قيمتي افغانستان“ را منتشر نمودند كه در واقع جديد ترين اثر قابل توجه در زمينه زمين شناسي و مواد معدني اين كشور مي باشد.

3-2  ساختمان پیچیده افغانستان:

افغانستان از دید زمین شناسی ساختمان بسیار پیچیده ای دارد ومتشکل ازتوالی های کم پهنا با تمایلی به سمت شمال شرق و قطعات قاره ای با سن پالئوزوئیک (قبل از 570ملیون سال پیش) تا ترشیری (65ملیون سال پیش) می باشد. قدیمی ترین سنگهای آن مربوط به آرکئن (قبل از2500 میلیون سال پیش) هستند و بر روی آن ها سنگ هایی از دوران پروتروزوئیک (1000 میلیون سال پیش) و فانروزوئیک (1000_570 میلیون سال قبل) تا دوران چهارم (عهد حاضر) را داریم. زمین شناسی افغانستان در واقع یک کلکسیون زمین شناسی است، این منطقه وسیع در مزوزوئیک (225-65 میلیون سال قبل) شکل گرفته است. قبل از مزوزوئیک توده بزرگی که مجموعه های امروزه را ساخته، ابر قاره پانگه آ نامیده می شده است، این تنها خشکی، دریای استوایی تتیس را در برداشته است. اوایل مزوزوئیک پانگه آ شروع به شکستن به 2 تکه عمده نموده است:

1- لوراسیا در شمال دریای تتیس 2- . گندوانا در جنوب

در این زمان توده های خشکی کوچکتری از گندوانا مشتق شده و به سوی شمال در دریای تتیس حرکت کرده اند. ساختمان افغانستان نتيجه به هم پيوستگي و برخورد قطعات و ميكرو پليت هاي گندوانا به حاشيه آسيا (Tapponnier, et al,1981) در امتداد زمين درز شرقي_ غربي هرات_ پنجشير مي باشد. زمین درز هرات- پنجشير يك گسل امتداد لغز عميق است، عمق اين گسل را 700 كيلومتر درون گوشته مي دانند. در طی کرتاسه (قبل از 65م.ق.) یکی از این توده ها که اکنون قسمتی از افغانستان مرکزی به حساب می آید، در جنوب گسل هریرود به لوراسیا متصل گردیده است. آخرين قطعه اي كه به اين مجموعه پیوسته بلوك قاره اي بزرگ هندوستان می باشد. برخورد مايل اين قاره، سبب تغييراتي در روند هاي ساختماني و يكسري گسل خوردگي (شكستگي ها) و چين خوردگي ها شده است. اين مجموعه بلوك ها و قطعات توسط زمين درزهایی (Suture) كه در طول آنها افيوليت ها ديده مي شوند، از همديگر جدا گردیده اند. افيوليتها در ظاهر تنها بقاياي پوسته اقيانوسي زير رانده شده اند كه خود نشانگر فضاهاي اقيانوسي با عرض (پهنای) نا مشخص هستند.

شکل 2:عکسی زیبا از بند امیر

حركات نو زمين ساختي (Neo tectonic) افغانستان توسط وقايع تصادمي آخر كرتاسه، حدود 65 ميليون سال قبل بوجود آمده اند، كه نتيجه آن رشته كوههاي هندوكش مي باشد. اين رشته كوه از شمال شرقي ترين گوشه كشور در ايالت بدخشان (NE-SW-W) تا غربي ترين مرز كشور در ايالت هرات امتداد دارد و تقسيم كننده كل افغانستان به دو بخش تشكيلات ساختماني شمالي و جنوبي مي باشد (Saba and Avasia).

حركات تكتونيكي جديد به وسيله فعاليت هاي لرزه اي و ژئوترمالي در سراسر كشور مشخص مي گردند. خصوصيات ديناميكي ساختمانهاي حاصله دلالت بر فشار در جهت شمالي_ جنوبي و كشش در امتداد شرقي_ غربي دارد، بعلاوه حركات نئوتكتونيكي حركات قائم را نيز نشان مي دهند. مطالعات فعاليت هاي لرزه اي نشان دهنده يك كاهش از شرق به غرب با وقوع قوي ترين زمين لرزه ها در بدخشان (جايي كه بيشترين ساختمانهاي فعال را داريم) مي باشد.

گرچه با اتصال نهايي بلوک هند به اوراسيا در ترشيري (شروع پالئوژن، حدود 50 ميليون سال قبل) فرايندهاي تصادم پايان پذيرفته است (Beck, et al.1995) اما اجزاي ساختاري افغانستان هنوز تحت استرس هاي زيادي از جنوب توسط حركت ممتد رو به شمال صفحه هند قرار دارد (Saba and Avasia 1995b).

4 - بحث و نتیجه گیری

افغانستان زمین شناسی متنوع و پیچده ای را در جهان هستی دارد و دارای قدیمی ترین سنگ ها تا جدید ترین سنگ ها می باشد. این کشور همچنین تاریخ تکتونیکی پیچیده و طولانی هم دارد که تا اندازه ای به موقعیت آن یعنی قرار گرفتن در انتهای غربی هیمالیا مرتبط می شود. این مبنای زمین شناسی متنوع باعث میراث کانیایی مهم و پر ارزش، در حدود1400 کانی ثبت شده تاکنون می باشد. معادن تاریخی افغانستان بیشتر متمرکز روی سنگ های با ارزش می باشد، با وجود بعضی از قدیمی ترین معادن مشهور در جهان که بعضی از این معادن لاجورد برای فراعنه مصری تولید می کردند. افغانستان کشوری است کوهستانی و معدن خیز که سرمایه گذاری در بخش معدن می تواند باعث ایجاد کار برای مردم افغانستان و درآمد برای دولت گردد. ولی باید به نکات فراوانی در این زمینه توجه نمود، از جمله این که استخراج بی رویه و بی مطالعه باعث از بین رفتن طبیعت بکر افغانستان می شود و دیگر این که هزینه های مصرفی در این بخش چه در قسمت کاوش های زمین شناسی و ژئوفیزیکی و چه در قسمت حفاری و استخراج بسیار بالاست، حال آنکه اگر ماده معدنی بدون تغلیظ و جداسازی صادر شود سود بسیار کمی از این بخش حاصل خواهد شد.

اگر بخش مطالعات زمین شناسی تقویت گردد و بتوان نقشه های پراکندگی ماده های معدنی و نقشه های زمین شناسی را فراهم آورد و پتانسیل های موجود را به درستی شناسایی نمود، می توان هزینه ها را تا حد زیادی کاهش داد و حتی با توجه به مطالعات زمین شناختی می توان کمک های زیادی برای تقویت بخش کشاورزی نمود، اهمیت این مسئله زمانی آشکار می گردد که توجه شود بیش از 70 درصد مردم افغانستان در روستاها زندگی  می کنند و از راه کشاورزی و دامپروری تامین می گردند.

 *دانشجوی کارشناسی ارشد زمین شناسی/ دانشگاه اصفهان

 مرجع ها

1. Country’s backgrounds and profiles at ed_u.com

2. Afghanistan Geological Survey (http://www.bgs.ac.uk/afghanminerals)

3. Schindler, J. Stephen. Geo times, “Afghanistan, Geology in a Troubled land” February 2002, p14 -18

4. Journal of petroleum Geology: Petroleum Geology of Afghanistan, Part1 and 2(Courtesy of Bill Osten, Houston Geological society): Internet Geology News Letter No. 117, October 1, 2001and No. 118, October 8, 2001

5. Abdullah Shareq, v. N. Voinov, E. B. Nevretdinov, L. V. Kubatkin and I. A. Gusav, The logar ultrabasite massif and its reflection in the magnetic filed (east Afghanistan), Tectonophysics, 62 (1980) 1-5

6. معتمد،احمد، زمین شناسی عمومی، 1379، ویرایش4، تهران، دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ، 477 صفحه.